Leita í fréttum mbl.is
Embla

Bloggfćrslur mánađarins, nóvember 2007

Fullveldi

Á morgun eru 89 ár liđin síđan Ísland varđ fullvalda ríki. Á ţeim tíma sem liđinn er hefur íslensk ţjóđ fćrst frá örbirgđ til bjargálna og nú í vikunni kom í ljós ađ lífskjör eru víst hvergi betri í heiminum samkvćmt lista Sameinuđu ţjóđanna. Ekki amalegur árangur ţađ, ţótt ţessi listi sé vissulega ekki gallalaus. Já, fullveldiđ hefur sannarlega reynst okkur vel. Sumir vilja jafnvel meina ađ fullveldiđ sé mikilvćgasta auđlind Íslands, mikilvćgari en fiskurinn, fossarnir og jarđvarminn til samans. Í öllu falli er fullveldiđ ansi mikilvćgt í hugum okkar Íslendinga og flestir eru sammála um ađ ţví megi alls ekki glata í óvissu umróti nútímans.

Óljóst fyrirbćri

En hvađ er fullveldi? Ţví er öllu erfiđara ađ svara. Raunar er ekkert einhlítt svar til viđ ţví hvađ fullveldi er. Fullveldi er ekki eins og mold fósturjarđarinnar sem hćgt er ađ koma viđ, taka á og róta í. Ţótt Íslendingar séu stađráđnir í ađ vernda fullveldiđ er ekki til neinn sameiginlegur skilningur á ţví hvađ ţađ merkir í raun og veru. Viđ getum ţó skođađ nokkrar skilgreiningar.

Í grunninn tekiđ felur hugtakiđ fullveldi einfaldlega í sér ţá trú ađ einstaklingarnir ráđi sér sjálfir; semsé fullveldi einstaklingsins. Skilningur Íslendinga á fullveldinu, eins og hann varđ til í sjálfstćđisbaráttunni, hefur ţó frekar snúiđ ađ fullveldi ţjóđarinnar sem heildar. Raunar voru Íslendingar lengst af ansi torgryggnir á einstaklingsfrelsi, eins og vistabandiđ illrćmda var til marks um. Viđ erum ţví hér ađ skođa fullveldi ţjóđa, ekki einstaklinga. Sem er raunar enn flóknara viđfangs. Í slíkum skilningi merkir fullveldi ţó kannski einna helst tvennt; annars vegar ađ ríkiđ hafi einkarétt á ađ ráđa málefnum innan eigin landamćra og hins vegar rétt til ađ taka ţátt í starfi alţjóđastofnana.

Stjórn innanlands

Samkvćmt hefđbundnum skilningi felur fullveldiđ semsé í ađra röndina í sér ađ ríki eigi ađ ráđa sínum innanlandsmálefnum sjálf, án utanađkomandi íhlutunar. Á undanförnum áratugum hefur hnattvćđing viđskipta, menningar og vísinda hins vegar gert ríki heims gagnkvćmt háđ hvert öđru (e. inderdepedent). Í samrćmi viđ ţađ hefur skilningur manna á fullveldishugtakinu breyst. Um daginn gerđist ţađ til ađ mynda ađ vandrćđagangur á húsnćđislánamarkađi í Bandaríkjunum varđ til ađ fella gengi hlutabréfa í Kauphöll Íslands. Ekkert frekar en ađ íslenska ríkiđ ráđi gengi hlutabréfa á markađi getur ţađ ákveđiđ ađ á Íslandi skuli vera hreint loft, allavega ekki ef mengunin berst hingađ frá öđrum löndum. Ríki heims geta međ öđrum orđum ekki orđiđ fullvalda í umhverfismálum nema međ ţví ađ vinna saman ađ mengunarvörnum. Ţess vegna ţurfum viđ Kyoto. Ţađ er líka ţess vegna sem ríki heims hafa í síauknu mćli kosiđ ađ deila fullveldi sínu í sameiginlegum stofnunum til ađ takast á viđ sameiginleg viđfangsefni.

Ţátttaka í alţjóđastofnunum

Fullveldi ríkja í hnattvćddum heimi felst ţví núorđiđ fyrst og fremst í réttinum til ađ taka ţátt í starfi alţjóđastofnana, ţar sem ákvarđanir einstakra svćđa og heimsbyggđarinnar allrar eru teknar. Texas og Bćheimur eru ekki fullvalda ríki og geta ţví ekki tekiđ ţátt í starfi alţjóđastofnana, nema í gegnum ríkisstjórnir sínar. Ísland er hins vegar frjálst og fullvalda ríki og hefur í krafti ţeirrar stöđu fulla heimild til ađ taka ţátt í starfi alţjóđastofnana sem hafa mótandi áhrif á lífiđ hér heima á Íslandi. Ţađ er ţví ekki síst međ virkri ţátttöku í alţjóđlegu samstarfi sem viđ tryggjum fullveldi Íslands á tuttugustu og fyrstu öldinni.

24 stundir. 30. nóvember 2007.


Matvandur?

Steinsnar frá húsinu ţar sem ég bý er sjoppa, ţetta er gerđaleg sjoppa sem ţjónustar stórt hverfi í Vesturbć Reykjavíkur. Samt er aldrei neitt til í henni sem mig langar í. Á kvöldin finnst mér stundum gott ađ fá popp, sódavatn og svolítiđ dökkt súkkulađi. Ég hygg ađ svo sé um marga. Ég vil poppa mitt popp sjálfur en í sjoppunni er bara til örbylgjupopp, reyndar í miklu úrvali. Sódavatn er einn besti drykkur sem búinn er til en í sjoppunni er bara til kolsýrt vatn međ bragđefnum og sykri í flestum tilvikum líka. Ég er veikur fyrir súkkulađi og eins og allir almennilegir súkkulađifíklar lćt ég ekki annađ inn fyrir mínar varir en dökkt súkkulađi, ţví dekkra ţví betra. En í sjoppunni er ađeins til metnađarlaust mjólkursúkkulađi og svo suđusúkkulađi sem á ađ nota í matargerđ en ekki til ađ gćđa sér á ađ kveldi. Ţetta er pínkulítiđ pirrandi ţví ţađ er langt í nćstu sjoppu, - og ástandiđ er eiginlega alveg eins ţar.

Ólöglegt sjónvarp

Ţetta vćri ólöglegt ef fjölmiđlalög Davíđs Oddsonar hefđu náđ fram ađ ganga. Í lögunum var lagt blátt bann viđ ađ sami ađili rćki hvoru tveggja prentmiđil og ljósvakamiđil. Ţađ er sérstaklega áhugavert í ţessu samhengi ađ Morgnublađiđ studdi á sínum tíma fjölmiđlalög Davíđs.

Hundalógíg

Ég verđ ađ játa ađ ég hreinlega skil ţetta ekki. Femínistar hafa húđskammađ Egil fyrir ađ hafa ekki nógu margar konur í ţćttinum sínum. En ţegar hann svo býđur ţeim í ţáttinn ţá neita ţćr ađ mćta. Kannski er ég bara ekki nógu greindur til ađ skilja svona fágađa lógíu.
mbl.is Konur sniđganga Silfriđ í mótmćlaskyni
Tilkynna um óviđeigandi tengingu viđ frétt

Á náttborđinu

Bunkinn á náttborđinu hefur vaxiđ óhóflega. Ég kom heim í gćr eftir mánađardvöl í Kaupmannahöfn međ sautján bćkur í bakpokanum, allar útgefnar af stjórnmálafrćđideild Kaupmannahafnarháskóla. Mér leist nú ekki betur á staflann í morgun en svo ađ ég lét ţađ verđa mitt fyrsta verk ađ skreppa niđur í Eymundson og ná mér í ţrjár nýjar íslenskar skáldsögur, Rimla hugans eftir Einar Má, Bernharđ Núll eftir Bjarna Bjarnason og Konung Norđursins eftir Val Gunnarsson. Skreiđ svo aftur upp í rúm međ Bernharđ Núll og hef skemmt mér konunglega viđ lesturinn. Ţađ er alltaf sérstök stemmning í textum Bjarna.

Síđastliđnar vikur hef ég vinnunnar vegna kafađ á bólakaf í tvö lykilrit sem greina íslenskt ţjóđerni, annars vegar Íslenska ţjóđríkiđ eftir Guđmund Hálfdanarson og hins vegar doktorsritgerđ Birgis Hermannssonar, Understanding nationalism. Til ađ halda geđheilsunni hélt ég mér á floti međ ađstođ tveggja norrćna krimma á milli ţess sem ég sökti mér ofan í rannsóknir Guđmundar og Birgis. Las Tíma nornarinnar eftir Árna Ţórarinsson og Ísprinsessuna eftir Camillu Lackerg jöfnum höndum. Báđar eru fínar fyrir sinn hatt en ég gat ekki varist ţeirri hugsun hvađ söguhetjur í krimmum falla í ólík mót hvađ kynhlutverk varđar. Iđulega eru karlkyns ađalsöguhetjur hinir verstu gallagripir en ţessu er öfugt fariđ međ konurnar, í krimmum ţar sem söguhetjan er kvenkyns er hún gjarnan hrein fyrirmyndarmanneskja međ sitt á hreinu. Skrítiđ!.

Svo langar mig einnig ađ nefna hér bók Daviđs Loga Sigurđssonar, Velkomin til Bagdat, sem ég las einnig um daginn. Mćli međ henni viđ alla sem hafa áhuga á stjórnmálum í víđara samhengi en ađeins ţví sem snýr ađ okkur hér innanlands.

ES: Ég er hćttur ađ gefa einstaka bókum stjörnur í bókaumfjöllun hér á síđunni, finnst ţađ hreinlega ekki viđeigandi. Er ţví líka búinn taka út listann sem hér hefur veriđ ađ finna međ stjörnugjöf yfir nýlesnar bćkur.


3 - 0

Jćja, ţá geta útrásarvíkingarnir fariđ munda veskin. Annars er óskalistinn fyrir jólinn svona: 1. Parken, 2. Hviids, 3. Tivolí.

13 - 2

Ég er á leiđinni á Parken í kvöld. Ţrjátíu árum eftir 14 - 2 niđurlćgingunni mćtast Ísland og Danmörk á sama velli. Ţađ er kominn tími til ađ hefna ófaranna. Ég sagđi í pistli um daginn ađ ef ţessi leikur tapast vćri réttast ađ kaupa bara ţennan fjandans völl. Jón Ásgeir, Björgólfur og hinir útrásarvíkingarnir mega ţví vera tilbúnir međ veskiđ.

Málefni og ómálefni

Stundum falla stjórnmálamenn og ađrir sem taka ţátt í opinberri umrćđu í ţá freistni ađ vega ađ starfsheiđri manna eđa gera mönnum upp annarlegar hvatir í stađ ţess ađ takast á viđ ţann málflutning sem menn hafa fram ađ fćra. Enda svo miklu auđveldara. Í nýlegri fćrslu á bloggsíđu sinni kaus Birkir Jón Jónsson, ţingmađur Framsóknarflokksins, ađ dylgja um frćđilegan heiđur Guđmundar Ólafssonar, hagfrćđings, í stađ ţess ađ láta duga ađ mćta rökum hans málefnalega. Birkir segir međal annars:

"Ekki skyldi vera ađ málflutningur Guđmundar Ólafssonar helgist af ţví ađ ná fram pólitískum markmiđum frekar en ađ fjalla frćđilega um málaflokkinn? Skyldi kennsla hans í hagfrćđi viđ ţessa háskóla vera međ ţessum hćtti?"

Mér leiđist svona málflutningur og brá ţví á leik í fćrslu hér ađ neđan. Ég geri ráđ fyrir ađ glöggir lesendur ţessarar síđu hafi tekiđ eftir ađ ţar er ekki á ferđ mitt orđalag heldur afritađi ég einfaldlega fćrslu Birkis Jóns (ţann hluta sem fjallađi um Guđmund) og skipti út nafni Guđmundar Ólafssonar fyrir hans eigiđ. Síđan stađfćrđi ég hans eigin málflutning og snéri upp á hann sjálfan. Ég sé ađ ţessi litla ćfing hefur vakiđ viđbrögđ og svo virđist jafnvel sem sumir telji ađ stjórnmálamenn hafi rýmri rétt en annađ fólk til ađ vera ómálefnalegir.


Um orđspor Alţingis og Framsóknarflokksins

Birkir Jón Jónsson, sem kynnir sig stjórnmálamann á Alţingi og í Framsóknarflokknum, fellur í ţann grautfúla pytt sumra stjórnmálamanna sem ţrýtur rök ađ ráđast ađ starfsheiđri manna. Ég get tekiđ undir međ honum ađ menn eigi ađ vanda sig en er ósammála ţeirri fáránlegu greiningu hans ađ Guđmundur Ólafsson, hagfrćđingur, beri ábyrđ á vanda Framsóknarflokksins. Ţađ er áhyggjuefni fyrir orđspor Alţingis og Framsóknarflokksins ađ stjórnmálamađur á ţeirra vegum skuli koma fram á völlinn međ slíkar rangfćrslur sem raun ber vitni. Ekki skyldi vera ađ málflutningur Birkis Jóns Jónssonar helgist af ţví ađ ná fram persónulegum markmiđum frekar en ađ fjalla pólitískt um málaflokkinn? Skyldi afgreiđsla hans á málefnum almennings á Alţingi vera međ ţessum hćtti? Ég á bágt međ ađ trúa ţví, en hvađ á mađur ađ halda? 


Jónas í húsi Jóns

Í kvöld fer fram í Jónshúsi í Kaupmannahöfn hátíđardagskrá til ađ minnast tvö hundruđ ára afmćlis Jónasar Hallgrímassonar. Jónas fćddist á Íslandi 16. nóvember 1807. Hann kom til Kaupmannahafnar 1932 og dó af slysförum hér í borg 26. maí 1845. Ţessa sögu ţekkja allir Íslendingar og enn ţann dag í dag má sjá sorgbitna landa vora stjákla fyrir utan St. Pederstrćde 140 ţar sem Jónas hrasađi niđur stiga á leiđ upp í herbegiđ sitt og fótbrotnađi. Sumir ráfa ráđleysislega um fyrir utan, ađrir láta duga ađ standa hnípnir hinum megin viđ götuna og íhuga örlög Jónasar og íslensku ţjóđarinnar en saga skáldsins er löngu orđin sameign allra Íslendinga. Nokkrir árćđa jafnvel ađ hringja bjöllu og fá ađ skođa stigann örlagaríka. Danskir vegfarendur geta kannski haldiđ ađ ţetta séu útigangsmenn, geđsjúklingar eđa jafnvel ţjófar ađ leita ađ heppilegri inngönguleiđ í húsiđ en íbúarnir eru alvanir ađ finna fyrir utan húsiđ sitt Íslendinga í uppnámi yfir ţessu hrođalega slysi sem varđ fyrir 162 árum. Daginn eftir dó sjálfur ástmögur íslensku ţjóđarinnar á dönsku sjúkrahúsi, ađeins 37 ára gamall.

Í dag, á tvö hundruđ ára afmćli Jónasar, fer fram í Ţjóđleikhúsinu heima á Íslandi vegleg minningarhátíđ um ćvi og örlög Jónasar en ţađ er ekki síđur viđ hćfi ađ halda á sama tíma minningarhátíđ í Jónshúsi, hér í Kaupmnannhöfn. Ţar mćtast tveir helstu jöfrar íslenskrar sjálfstćđisbaráttu og ţjóđmenningar, Jón Sigurđsson forseti og ţjóđđskáldiđ Jónas Hallgrímsson. En semsé, í kvöld verđur Jónas heiđursgestur í húsi Jóns. Lengi vel áttu Íslendingar ađeins ţetta eina hús í Kaupmannahöfn en nú eiga íslenskir viđskiptamenn bćđi Hotel D‘Angleterre, Magasin og allt hitt drasliđ sem keypt hefur veriđ undanfarin ár. (Ađ vísu vantar enn Hviids og Tivoli í safniđ en ţađ er önnur saga).

Ţeir Jón og Jónas voru ađ mörgu leyti ólíkir menn en báđir skynjuđu ţeir kall tímans. Ţeir voru réttir menn á réttum stađ á réttum tíma. Í kjölfar frönsku stjórnarbyltingarinnar og Upplýsingarinnar hrundu einveldi Evrópu hvert af öđru undan kröfu um lýđrćđi og sjálfstjórn ţjóđa. Frjálslyndisstefnan hélt innreiđ sína og undir miđja nítjándu öld tók ţjóđríkiđ viđ sem grunneining í ríkjakerfi Evrópu. Ţessa hugmyndastrauma notuđu ţeir Jón og Jónas í baráttu sinni fyrir sjálfstćđi Íslands. Jón Sigurđsson útbjó hinn lagalega málatilbúnađ sem Íslendingar byggđu kröfur sínar á og Jónas bjó til ofurrómantíska hugmynd um hina sérstöku íslensku ţjóđ sem mátti muna fífil sinn fegurri.

Evrópska frjálslyndisstefnan fól í sér hvoru tveggja kröfu um frelsi einstaklingsins og frelsi ţjóđa. Danir vildi áfram halda Íslandi innan danska ríkisins en danska stjórnin hafđi ţónokkurn áhuga á ađ auka viđ frelsi manna innanlands á Íslandi. Öfugt viđ Dani höfđu Íslendingar lítinn áhuga á einstaklingsfrelsi en ţeim mun meiri áhuga á frelsi ţjóđarinnar, sem enn skýrir margt í íslenskri stjórnmálaumrćđu dags daglega. Andstađa viđ viđskiptafrelsi og atvinnufrelsi innanlads var á sínum tíma um leiđ einhvers konar andstađa viđ danska yfirstjórn.

Heima á Ţingvöllum hvílir ágćtur danskur slátrari sem Íslendingar hylla svo fallega hvert ár á 17. Júní. Fyrir hátíđina í kvöld ćtla ég hins vegar ađ ađ rölta út í Assistens krikjugarđ á Norđurbrú og heilsa upp á hann Jónas sem ţar hvílir lúin bein. Eftir hátíđina er svo réttast ađ kíkja yfir á Hviids og skála nokkuđ hressilega fyrir ţjóđskáldinu. Háa skilur hnetti/ himingeimur,/ blađ skilur bakka og egg;/ en anda sem unnast/ fćr aldregi/ eilífđ ađ skiliđ.

24 stundir, 16. nóvember 2007.


Nćsta síđa »

Um Eirík

Eiríkur Bergmann Einarsson
Eiríkur Bergmann Einarsson

Stjórnmála- fræðingur


Nánari upplýsingar
www.eirikur.bifrost.is
Ritaskrá

Ágúst 2017
S M Ţ M F F L
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband